شماره 558 - دوشنبه 07 اسفند 1396

گفت‌وگو با رضا آذری‌شهرضایی، گردآورنده مجموعه 5 جلدی مقالات خلیل ملکی
خلیل ملکی فرصت‌طلب نبود

فهیمه نظری
خبرنگار

 تاریخ ایرانی: خلیل ملکی از نادر فعالان سیاسی است که در طول ۴۰ سال تاریخ پر از هیاهوی ایران، کنشگری مستمر بود و حتی در بسته‌ترین فضای سیاسی نیز با یافتن منفذی به ارائه نظریات خود می‌پرداخت. رضا آذری‌شهرضایی، گردآورنده مجموعه پنج‌جلدی مقالات خلیل ملکی که پنج سال برای جمع‌آوری آن زمان گذاشته و ۱۵ سال در انتظار فراهم‌شدن فرصتی برای انتشار این اثر نشسته، در گفت‌و‌گو با «تاریخ ایرانی»، ملکی را یکی از نوادر زمان خویش در عرصه سیاست می‌داند؛ فعال سیاسی‌ای که همیشه به‌دنبال بررسی شرایط، تحلیل مسائل روز و ارائه راهکار برای بهبود اوضاع بود.
‌ شما مجموعه مقالات ملکی را به ۵‌دوره فعالیت‌های مطبوعاتی او تقسیم کرده‌اید: حزب توده، انشعاب او از این حزب، حزب زحمتکشان، نیروی سوم و جامعه سوسیالیست‌ها. اولا در مورد مقتضیات این پنج دوره بگویید، ثانیا آیا روند این مقالات، انتقال نگرش سیاسی ملکی از هر دوره را به دوره بعد نشان می‌دهد؟
بله، در هر دوره ملکی نگرشی جدید را با توجه به مقتضیات و تحولات سیاسی روز تبیین کرده است. به‌جز پنج دوره اصلی مندرج در روی جلد مجموعه، دو دوره کوتاه دیگر نیز در فعالیت‌های ملکی موجود است که به ‌دلیل شکل‌گیری کتاب در زیر پنج عنوان، آن دو دوره کوتاه از دید همگان مغفول مانده است: یکی دوره رضاشاه و مقالات انتقادی او از اوضاع جاری آن زمان و دیگری انشعاب از حزب توده تا شروع فعالیت ملکی در روزنامه «شاهد». ملکی در این دوره در هفته‌نامه «مهرگان» ارگان جامعه لیسانسه‌ها، مقالاتی با مضمون فرهنگی و آموزشی نوشت. درمجموع، این دوره‌های پنج‌گانه روند دیدگاه‌ها و نظرات ملکی را در بستر تاریخی 50 ساله نمایان می‌کند. تغییرات مختلف در دیدگاه ملکی باید با توجه به بستر تحولات پرشتاب دهه‌های ۲۰ و ۳۰ مورد ارزیابی قرار گیرد.
‌ ‌ در مقدمه این مجموعه ذکر کردید که این مقالات می‌تواند شامل ناگفته‌هایی از زندگی سیاسی ملکی باشد که تاکنون در هیچ‌یک از آثار مربوط به او ذکر آن نرفته است. شما چه نکته جدیدی از ابعاد مختلف زندگی سیاسی ملکی در این مقالات یافتید؟
مقالات ملکی در دوران رضاشاه به‌هرصورت در جایی ثبت شده که هم‌قطاران او هم از آن آگاهی نداشتند به‌ویژه در روزنامه «عراق» (اراک)، همین‌طور مطلب ارائه‌‌شده در روزنامه «شفق سرخ» در مقاله‌ای با عنوان «چرا در ایران قحط‌الرجال است؟» که مضمون آن نشان از شجاعت و آگاهی ملکی در آن برهه دارد. تاریخ نشر این مقاله شهریور ۱۳۰۹ است؛ یعنی درست در فضایی که همه در مقابل قدرت بلامنازع رضاشاه سکوت کرده و کشور در حال ساخته‌شدن به‌لحاظ فیزیکی بود. ملکی در این مقاله، پیشرفتی را که قائم به فرد باشد دوام‌دار نمی‌داند و برای ساختن کشور بر مشارکت عمومی مردم در قالب احیای انجمن‌های ایالتی و ولایتی، انجمن‌های بلدی، شرکت‌ها و نهادهای مردمی تاکید می‌کند. این نقد ملکی در زمانی که تمام نگاه‌ها به‌عنوان تنها عامل پیشرفت و سازندگی ایران به رضاشاه دوخته شده بود، نکته‌ای مهم و بی‌نظیر است.
‌ یک اتفاق مهم در زمان عضویت خلیل ملکی در حزب توده، تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان است. در برخی مقالات ملکی در جلد یکم، شاهد حمایت او از پیشه‌وری هستیم؛ به‌عنوان مثال در مقاله ۱۳۲ جلد یکم (حزب توده) از سخنرانی‌های پیشه‌وری مثال می‌آورد و برهمان‌اساس استدلال می‌کند که او سودای تجزیه ایران را ندارد و حتی معتقد است پیشه‌وری در حال اقدامات اصلاحی در آذربایجان است و برای همین مردم به او می‌پیوندند درحالی‌که در سال‌های بعد به‌شدت پیشه‌وری را به باد انتقاد می‌گیرد و می‌نویسد: «آن وقت که قسمتی از خاک ایران به‌وسیله قوای بیگانه اشغال شده بود و پیشه‌وری یک قسمت از خاک وطن ما را به بیگانگان تسلیم کرده بود...» چه اتفاقی موجب این تغییر نگرش در ملکی می‌شود؟
حمایت ملکی از پیشه‌وری در دوره‌ای عنوان شده که او عضو حزب توده بوده است. در اصول اساسی هر حزب مندرج است که اعضا باید در چارچوب سیاست کلی حزب به ارائه نظرات خود بپردازند؛ حتی اگر با آن سیاست و خط‌مشی مخالف باشند. خط‌مشی حزب توده در آن مقطع، حمایت از فرقه دموکرات آذربایجان بود؛ بنابراین خلیل ملکی نیز باید به‌رغم میل باطنی‌اش از فرقه و پیشه‌وری حمایت می‌کرد اما او در جلسات درونی حزب به‌شدت از خط‌مشی حزب توده به‌ویژه درباره انحلال کمیته ایالتی این حزب در آذربایجان و برپایی فرقه دموکرات انتقاد کرد و آن را مخالف حفظ تمامیت ارضی ایران دانست. یکی از دلایل اصلی جدایی ملکی از حزب توده در سال ۱۳۲۶، بحث برپایی و شکست فرقه دموکرات آذربایجان و دخالت اتحاد شوروی در این فرآیند است؛ بنابراین در جلدهای بعدی که دوره جدید زندگی سیاسی ملکی است ایشان نه‌تنها عضو حزب توده نبود بلکه به‌عنوان یکی از منتقدان اصلی سیاست‌های این حزب به نقش‌آفرینی پرداخت. به‌همین‌دلیل نقد پیشه‌وری و فرقه دموکرات در چارچوب نگرش جدید ملکی، معنی و مفهومی متفاوت از دوران عضویت او در حزب توده دارد.
‌ ‌ ملکی در یکی از مقالاتش که در جلد مربوط به حزب زحمتکشان ملت ایران آمده، می‌نویسد: «ما یک مبارزه جدی را با سیاست‌بافان بی‌طرف و مذبذب پیش گرفته‌ایم...» درحالی‌که ما بیشترین تغییر را در مشی سیاسی خود او در دوران مختلف شاهدیم، چگونه می‌شود خط ملکی را از همین سیاست‌بافانی که خود آنها را مورد نقد قرار می‌دهد، جدا کرد؟
تغییرات نگرش‌های سیاسی ملکی منبعث از تغییرات پرشتاب تحولات دهه‌های ۲۰ و ۳۰ است. شما ابتدا باید تصویری از تحولات و مسائلی که بر ایران گذشته، در اختیار داشته باشید تا بفهمید تغییر خط‌مشی‌های سیاسی ملکی چه مفهومی دارد. عافیت‌طلبی و فرصت‌طلبی، کوچک‌ترین نقشی در تغییرات نگرش سیاسی او ندارد بلکه برعکس تماما از روی سجایا و پرنسیب‌های اخلاقی او صورت گرفته است.
‌ ‌ آیا ناگفته‌ای درمورد جدایی خلیل ملکی از حزب توده یا مظفر بقایی در مقالات او می‌توان یافت؟
نگاه ما به مقالات نباید مانند نگاه‌مان به اسناد یا مکاتبات منتشرنشده باشد. اگر ناگفته‌ای باشد باید در اسناد جست‌و‌جو کرد. مقالات، مطالب منتشرشده‌ای است که طی یک دوره زمانی ارائه شده‌اند. مسئله این است که مرور زمان و تغییر نسل‌ها موجب می‌شود عده‌ای به علت عدم دسترسی به منابع تاریخی یا تعمدا، به قلب واقعیت دست بزنند و روایت‌هایی ارائه دهند که حقیقت ندارد. ارائه تمام مقالاتی که در دوره‌های مختلف منتشر شده، می‌تواند تصویری دقیق‌تر از روال زندگی سیاسی یک فرد ارائه کند؛ به‌عنوان مثال از مقالات خلیل ملکی در دوره رضاشاه حتی هم‌قطارانش نیز آگاهی نداشتند یا اینکه مقالات دوران توده‌ای‌بودن او در دسترس نبود و تصویری از آن موجود نبود ولی اکنون می‌توان به آن رجوع کرد و آرا و نظراتش را دریافت. دلایل جدایی ملکی و بقایی از یکدیگر مشخص است ولی آنچه اهمیت مقالات را نمایان می‌کند، استدلال‌های دو طرف همراه با جزییاتش در بستر تحولات زمانی است.
‌ ‌ این پنج جلد، چه چهره‌ای را از ملکی برای خواننده به تصویر می‌کشد؟
این پنج جلد نزدیک به نیم‌قرن فعالیت سیاسی و روشنفکرانه یک فرد است. از نظر اینجانب به‌عنوان یک پژوهشگر تاریخ معاصر، امروز ما به بازبینی اساسی در نحوه نگرش، دستیابی و ارائه اطلاعات و داده‌های تاریخی دهه‌های ۲۰، ۳۰ و ۴۰ نیازی مبرم داریم زیرا معضلات و ناکامی‌های ملت ایران، پیوندی عمیق با تحولات این سه دهه دارد. این امر نیز میسر نمی‌شود مگر در بازبینی تحولات سه دهه یادشده.
خلیل ملکی به عنوان یک فعال سیاسی و روشنفکر در این سه دهه جایگاهی ویژه و منحصربه‌فرد دارد. طیف‌های مختلف مخالف ملکی تلاش زیادی کردند که او را یک ورشکسته سیاسی معرفی کنند و انشعاب‌های مختلف سیاسی‌اش را ناشی از ماجراجویی اعلام کنند؛ اما بنده در پاسخ آن‌ها این پرسش را مطرح می‌کنم که تا امروز کدام گروه سیاسی می‌تواند ادعا کند که طرح، برنامه‌ها و اقدامات سیاسی‌اش برای ایران ثمربخش بوده، ایران را به سربلندی رسانده و یا برای خودشان سربلندی به همراه آورده است؟!» از نظر من هیچ گروهی نمی‌تواند چنین ادعایی را مطرح کند؛ اما با ارزیابی کنش‌های سیاسی بعد از شهریور ۱۳۲۰، معدود افرادی یافت می‌شوند که دست‌کم به لحاظ اخلاقی و ارائه نظرات منطقی خود از برهه‌های مختلف سربلند خارج شده‌اند. یکی از این افراد خلیل ملکی است؛ اما نیاز است که صاحب‌نظران و مورخان پس از مطالعه این مجموعه به ارائه نظر بپردازند و از نظر من این خود باعث می‌شود که تحولات این سه دهه مورد بازبینی قرار گیرد.






ارسال نظر

نام
پست الکترونیک
متن
کد تصویر را در کادر وارد کنید